مقدمه :
سنجاب ها دارای تنوع زیادی هستند ، برحسب این که مجموعه فعالیت خود را بر روی زمین یا درخت انجام می دهند به سنجاب های درختی یا زمینی تقسیم می شوند. در گروهی از سنجاب های درختی پوست بین پاها و دست ها رشد کرده و حیوان قادر است به راحتی از درختی به درخت دیگر بپرد. این دسته ازسنجاب ها را سنجاب های پرنده می نامند.
خانواده سنجاب ها ( Sciuridae) شامل 51 جنس و 261 گونه است و به راسته جوندگان تعلق دارد. خاستگاه اصلی سنجاب ها مناطق شمالی قاره آمریکا است. امروزه به استثناء مناطقی نظیر : ماداگاسکار ، اقیانوسیه ، گینه نو و سرزمین های انتهایی شمال و جنوب نیم کره شرقی و غربی در سایر نقاط پراکندگی دارند . این خانواده در ایران دارای 4 جنس است که هر جنس به نوبه خود دارای یک گونه می باشد .
1_ سنجاب ایرانی (Sciurus anomalus) :
این گونه از مشهورترین سنجاب های ایران به شمار می رود و زیستگاه اصلی این پستاندار مناطق غرب و جنوب غربی ایران ( سلسله جبال زاگرس ) گزارش شده است. این سنجاب ها در روز فعال بوده و از میوه و دانه گیاهان تغذیه می نماید و معمولا در حفره یا سوراخ های موجود در تنه درختان لانه می کند.
2_ سنجاب راه راه (Funambulus pennanti) :
این سنجاب با وجود چهار نوار متناوب سیاه و سفید در پشت بدن به راحتی شناخته می شود . زیستگاه اصلی این حیوان منتهی الیه جنوب شرقی ایران ( بلوچستان ) گزارش شده است. معمولا در نخلستان ها و باغ ها به سر برده و لانه خود را در سوراخ درختان ، شکاف دیوارها و صخره ها می سازد . در باغ تبس چابهار به سادگی روی درختان قابل رویت است. این گونه فعالیت روزانه داشته و از میوه و دانه تغذیه می کند.
3_ سنجاب ناخن بلند (Spermophilopsis leptodactylus) :
سنجابی است اجتماعی ، لانه خود را در مناطق شنی حفر کرده و به ندرت از لانه خود دور می شود و بسیار محتاط عمل می کند. موهای اطراف ناخن ها و زیر بدن ، حیوان را در بالا رفتن و حرکت یاری می کند . خواب زمستانی نداشته ولی زمستان را در لانه سپری کرده و از دانه و حشرات تغذیه می کند . این پستاندار از زندگی کردن در مجاورت مزارع پرهیز نموده و به عنوان عامل تهدید کننده و آفت محصولات کشاورزی شناخته نشده است. این سنجاب در منتهی الیه شمال شرقی کشور (سرخس ) پراکندگی دارد. در مناطق شنی افغانستان ، روسیه و ترکمنستان به فراوانی یافت می شود.
4_ سنجاب زمینی (Spermophilus fulvus) :
این سنجاب به اسامی موش کلاهو ، سنجاب زرد و سنجاب شنی نیز نامیده می شود. این سنجاب دارای جثه تقریبا بزرگی است که طول آن تا 280 میلیمتر گزارش شده است. دم آن کوتاه و کمتر از نصف طول بدن است. لاله گوش بسیار کوچک بوده و ولی دارای چشم هایی درشت می باشد. این سنجاب با ایستادن بر روی پاها و بهره گیری مطلوب از دید نسبتا قوی خود اطراف لانه و کلنی خود را کاملا زیر پوشش قرار می دهد. به استثناء کف پا و دست ، سطح بدن این گونه پوشیده از موهای نرم است . در زمستان طول آنها بلندتر شده و رنگ آنها نیز تیره می گردد. رنگ سطح بالای بدن زرد با سایه های قهوه ای در وسط ( پشت جانور) و سطح شکمی روشن می باشد . این حیوان دارای ناخن های نسبتا بلندی است.
پراکندگی سنجاب ها در ایران :
وجود این پستاندار از دو ناحیه عمده شمال شرق ( قوچان ، بجنورد ، نیشابور ، اسفراین ، شیروان ) و شمال غرب ( همدان ، بیجار ، زنجان ، قزوین ) گزارش شده است. به نظر می رسد برخی از عوامل نظیر پرهیز از بیابان و کوهستان های بلند مانع گسترش و پراکندگی این گونه در ایران می باشد.
پراکنش جهانی :
مناطق جنوب شرقی اتحاد جماهیر شوروی سابق و جنوب شرق و شمال افغانستان از زیستگاه های عمده این پستاندار محسوب می شود.
پیشنهادات :
به نظر می رسد کمبود اطلاعات در زمینه سنجاب زمینی و سایر گونه هایی که به شکل های مختلف به انسان خسارت وارد می کند ، موجب می شود نظرات صریحی در مورد آن ها ابراز نشود و بر پایه اطلاعات دیگران ( سایر کشورها ) اقداماتی در زمینه دفع و حذف جانور انجام دهند. بنابراین پیشنهاد می گردد با توجه به وظایف سازمان طی برنامه هایی گونه های کوچک جثه آسیب رسان مطالعه و میزان خسارت و همچنین ارزش های اکولوژیکی آن ها تعیین گردد تا در موقع لزوم بتوان اظهار نظر و تصمیمات معقولی در مورد این گونه پستانداران ارائه و اتخاذ گردد.
منابع :
1_ اعتماد_ اسماعیل 1357 پستانداران ایران جلد اول
2_ مجید زاده _ سید مسعود بیو سیستماتیک خانواده سنجاب در ایران
3_ کرمی_ محمود 1364 اکولوژی و سیبرنتیک
گرد آورنده : پویا حبیبی پور
با نظرات خود ما را در هر چه بهتر شدن وبلاگ یاری کنید
با تشکر مدیریت وبلاگ
